Trong hoạt động xuất nhập khẩu, các doanh nghiệp gia công và sản xuất hàng xuất khẩu thường nhập khẩu nguyên liệu, vật tư, linh kiện để phục vụ quá trình sản xuất. Những nguyên liệu này có thể được hưởng chính sách miễn thuế nhập khẩu khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định pháp luật.

Tuy nhiên, việc được miễn thuế không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không phải thực hiện nghĩa vụ quản lý, theo dõi và báo cáo tình hình sử dụng nguyên liệu nhập khẩu.

Báo cáo quyết toán hải quan là một trong những nghiệp vụ quan trọng đối với doanh nghiệp gia công, sản xuất xuất khẩu. Thông qua báo cáo này, cơ quan hải quan có thể đối chiếu lượng nguyên liệu nhập khẩu, tình hình sử dụng trong sản xuất, sản phẩm xuất khẩu và lượng tồn kho thực tế.

Nếu không quản lý dữ liệu chặt chẽ, doanh nghiệp có thể gặp tình trạng chênh lệch tồn kho, sai định mức, không khớp số liệu giữa hệ thống kế toán và hồ sơ hải quan, dẫn đến nguy cơ bị kiểm tra, truy thu thuế hoặc xử phạt hành chính.

Vậy doanh nghiệp nào phải lập báo cáo quyết toán hải quan? Hồ sơ cần chuẩn bị gồm những gì? Quy trình thực hiện ra sao và làm thế nào để hạn chế sai sót?

Trong bài viết này, Unicorn Logistics sẽ hướng dẫn chi tiết quy trình quyết toán hải quan đối với doanh nghiệp gia công và sản xuất xuất khẩu, giúp doanh nghiệp chủ động chuẩn bị dữ liệu, kiểm soát rủi ro và thực hiện đúng quy định.

1. Quyết toán hải quan là gì?

Quyết toán hải quan là cách gọi phổ biến của nghiệp vụ lập, nộp và kiểm tra báo cáo quyết toán tình hình sử dụng nguyên liệu, vật tư nhập khẩu và sản phẩm xuất khẩu của doanh nghiệp thuộc diện phải báo cáo.

Báo cáo này phản ánh mối quan hệ giữa lượng nguyên liệu nhập khẩu, lượng nguyên liệu đưa vào sản xuất, sản phẩm xuất khẩu và lượng nguyên liệu còn tồn cuối kỳ.

Ví dụ, một doanh nghiệp may mặc nhập khẩu 100.000 mét vải để sản xuất quần áo xuất khẩu.

Trong năm, doanh nghiệp sử dụng 75.000 mét vải cho sản xuất, đồng thời phát sinh phế liệu, hao hụt và tồn kho.

Khi lập báo cáo quyết toán, doanh nghiệp phải phản ánh chính xác tình hình nhập, xuất, tồn nguyên liệu theo hệ thống sổ sách và chứng từ liên quan.

Mục tiêu không chỉ là xác định số lượng nguyên liệu còn lại, mà còn giúp cơ quan hải quan kiểm tra việc sử dụng nguyên liệu đúng mục đích và điều kiện hưởng chính sách thuế.

2. Những doanh nghiệp nào phải thực hiện báo cáo quyết toán hải quan?

Theo quy định về quản lý hải quan đối với hàng hóa gia công và sản xuất xuất khẩu, nghĩa vụ báo cáo quyết toán chủ yếu áp dụng đối với các doanh nghiệp thực hiện hoạt động gia công, sản xuất xuất khẩu thuộc diện quản lý tương ứng.

2.1. Doanh nghiệp gia công cho thương nhân nước ngoài

Đây là những doanh nghiệp nhận nguyên liệu, vật tư từ đối tác nước ngoài để gia công sản phẩm theo hợp đồng.

Sau khi hoàn thành, sản phẩm được xuất khẩu hoặc xử lý theo thỏa thuận và quy định hải quan.

Doanh nghiệp phải quản lý nguyên liệu nhận gia công, sản phẩm, phế liệu, phế phẩm và các trường hợp chuyển giao, xử lý khác.

2.2. Doanh nghiệp sản xuất xuất khẩu

Đây là doanh nghiệp nhập khẩu nguyên liệu, vật tư để trực tiếp sản xuất hàng hóa xuất khẩu.

Ví dụ, doanh nghiệp nhập khẩu thép, nhựa hoặc linh kiện điện tử để sản xuất sản phẩm hoàn chỉnh xuất khẩu sang thị trường nước ngoài.

Các nguyên liệu nhập khẩu được miễn thuế theo chính sách sản xuất xuất khẩu phải được sử dụng và quản lý đúng quy định.

2.3. Những trường hợp cần xác định riêng nghĩa vụ báo cáo

Không phải mọi doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu đều phải lập báo cáo quyết toán theo cùng một cơ chế.

Nghĩa vụ cụ thể còn phụ thuộc vào loại hình hải quan, nguồn nguyên liệu, phương thức quản lý và các trường hợp được miễn hoặc áp dụng quy định riêng.

Vì vậy, doanh nghiệp cần xác định chính xác loại hình hoạt động trước khi lập báo cáo.

3. Căn cứ pháp lý về báo cáo quyết toán hải quan

Doanh nghiệp cần đặc biệt chú ý các văn bản pháp luật sau:

  • Luật Hải quan năm 2014: Quy định trách nhiệm của người khai hải quan và hoạt động kiểm tra, giám sát hải quan.

  • Nghị định 08/2015/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung: Quy định chi tiết về thủ tục hải quan và quản lý hàng hóa xuất nhập khẩu.

  • Nghị định 134/2016/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung: Quy định về miễn thuế, hoàn thuế và các chính sách thuế xuất nhập khẩu.

  • Thông tư 38/2015/TT-BTC, được sửa đổi bởi Thông tư 39/2018/TT-BTC và Thông tư 121/2025/TT-BTC: Hướng dẫn nghiệp vụ quản lý nguyên liệu, vật tư nhập khẩu, sản phẩm xuất khẩu và báo cáo quyết toán.

Đặc biệt, Điều 60 Thông tư 38/2015/TT-BTC, theo nội dung sửa đổi tại Thông tư 121/2025/TT-BTC, quy định hai phương thức báo cáo quyết toán: cung cấp dữ liệu từ hệ thống quản trị sản xuất sang hệ thống hải quan hoặc lập báo cáo quyết toán định kỳ theo năm tài chính.

Cổng Báo Chính Phủ+1

Đây là điểm doanh nghiệp cần cập nhật khi tổ chức hệ thống dữ liệu và lựa chọn phương thức thực hiện.

4. Thời hạn nộp báo cáo quyết toán hải quan

Đối với doanh nghiệp lựa chọn phương thức báo cáo quyết toán định kỳ, thời hạn nộp báo cáo là chậm nhất ngày thứ 90 kể từ ngày kết thúc năm tài chính.

Ví dụ, doanh nghiệp có năm tài chính kết thúc ngày 31/12/2026 thì hạn nộp báo cáo quyết toán là ngày 31/03/2027.

Đối với doanh nghiệp có năm tài chính kết thúc vào thời điểm khác, thời hạn được tính tương ứng theo ngày kết thúc năm tài chính.

Ngoài ra, doanh nghiệp cần thực hiện báo cáo theo quy định trước một số sự kiện như hợp nhất, sáp nhập, chia tách, giải thể hoặc chuyển nơi làm thủ tục nhập khẩu nguyên liệu, vật tư.

Đối với phương thức kết nối dữ liệu trực tiếp, doanh nghiệp phải cung cấp thông tin theo yêu cầu ngay sau khi phát sinh nghiệp vụ liên quan.

storage.sudospaces.com+1

Doanh nghiệp nên lập kế hoạch quyết toán từ trước khi kết thúc năm tài chính, thay vì chỉ bắt đầu tổng hợp dữ liệu khi gần đến hạn nộp.

5. Hồ sơ và dữ liệu cần chuẩn bị

Để lập báo cáo chính xác, doanh nghiệp cần tập hợp dữ liệu từ nhiều bộ phận như xuất nhập khẩu, kế toán, kho và sản xuất.

Nhóm hồ sơ

Nội dung cần kiểm tra

Tờ khai nhập khẩu

Nguyên liệu, vật tư nhập khẩu trong kỳ

Tờ khai xuất khẩu

Thành phẩm đã xuất khẩu

Sổ nhập – xuất – tồn

Số lượng đầu kỳ, phát sinh và cuối kỳ

Phiếu nhập kho

Nguyên liệu thực tế nhập kho

Phiếu xuất kho

Nguyên liệu xuất dùng cho sản xuất

Định mức sản xuất

Lượng nguyên liệu sử dụng cho sản phẩm

Hồ sơ sản xuất

Lệnh sản xuất, sản lượng hoàn thành

Hồ sơ phế liệu, phế phẩm

Số lượng và phương án xử lý

Sổ kế toán

Đối chiếu số liệu và chứng từ hạch toán

Một điểm đặc biệt quan trọng là việc quản lý mã nguyên liệu.

Nếu mã nguyên liệu trên hệ thống ERP khác với mã đã khai trên tờ khai hải quan, doanh nghiệp phải xây dựng và lưu giữ bảng quy đổi tương đương để phục vụ kiểm tra, giải trình.

Đồng thời, cần theo dõi nguồn nguyên liệu nhập khẩu và nguyên liệu mua trong nước theo đúng quy định.

6. Quy trình lập báo cáo quyết toán hải quan từng bước

  1. Bước 1: Tổng hợp dữ liệu nguyên liệu nhập khẩu

    Doanh nghiệp tập hợp toàn bộ tờ khai nhập khẩu nguyên liệu, vật tư trong kỳ quyết toán.

    Dữ liệu cần được phân loại theo mã nguyên liệu, loại hình nhập khẩu, số lượng và các thông tin quản lý liên quan.

    Đặc biệt, phải đối chiếu số lượng trên tờ khai với phiếu nhập kho thực tế.

  2. Bước 2: Kiểm tra dữ liệu xuất kho sản xuất

    Tổng hợp lượng nguyên liệu đã xuất dùng cho từng lệnh sản xuất hoặc nhóm sản phẩm.

    Kiểm tra các trường hợp xuất kho nhưng chưa đưa vào sản xuất, nguyên liệu trả lại kho và nguyên liệu chuyển giữa các bộ phận.

    Đây là bước quan trọng để hạn chế tình trạng số liệu xuất kho không phản ánh đúng lượng nguyên liệu thực tế sử dụng.

  3. Bước 3: Đối chiếu định mức sản xuất

    Định mức phản ánh lượng nguyên liệu thực tế cần sử dụng để sản xuất một đơn vị sản phẩm, bao gồm các yếu tố hao hụt phù hợp.

    Doanh nghiệp cần kiểm tra định mức theo từng sản phẩm, từng công đoạn hoặc từng giai đoạn sản xuất khi có sự thay đổi.

    Nếu định mức thực tế khác định mức kế hoạch, cần xác định nguyên nhân và lưu giữ tài liệu giải trình.

  4. Bước 4: Tổng hợp thành phẩm xuất khẩu

    Doanh nghiệp đối chiếu số lượng thành phẩm nhập kho, xuất kho và số lượng đã xuất khẩu theo tờ khai hải quan.

    Cần phân biệt thành phẩm đã sản xuất nhưng còn tồn kho với thành phẩm đã thực sự xuất khẩu.

    Đồng thời, kiểm tra các trường hợp xuất bán nội địa, xuất trả hoặc xử lý theo phương thức khác.

  5. Bước 5: Đối chiếu tồn kho cuối kỳ

    Doanh nghiệp kiểm tra số lượng nguyên liệu, bán thành phẩm và thành phẩm còn tồn.

    Việc đối chiếu cần thực hiện giữa số liệu kế toán, hệ thống quản trị kho, hồ sơ sản xuất và kết quả kiểm kê thực tế.

    Những khoản chênh lệch phải được xác định nguyên nhân trước khi lập báo cáo.

  6. Bước 6: Lập và gửi báo cáo quyết toán

    Sau khi hoàn tất đối chiếu, doanh nghiệp lập báo cáo theo biểu mẫu, chỉ tiêu và phương thức áp dụng.

    Đối với phương thức báo cáo định kỳ, dữ liệu được gửi đến cơ quan hải quan có thẩm quyền qua hệ thống theo quy định.

    Doanh nghiệp cần kiểm tra kết quả tiếp nhận, lưu hồ sơ và sẵn sàng cung cấp tài liệu khi được yêu cầu.

7. Ví dụ thực tế về đối chiếu nhập – xuất – tồn nguyên liệu

Giả sử doanh nghiệp sản xuất túi xách xuất khẩu sử dụng nguyên liệu vải nhập khẩu.

Trong năm tài chính, doanh nghiệp có dữ liệu như sau:

Chỉ tiêu

Số lượng

Tồn đầu kỳ

10.000 mét

Nhập khẩu trong kỳ

100.000 mét

Xuất kho sử dụng sản xuất

85.000 mét

Tồn cuối kỳ theo sổ kho

25.000 mét

Theo nguyên tắc cân đối nhập – xuất – tồn:

Tồn cuối kỳ = Tồn đầu kỳ + Nhập trong kỳ − Xuất trong kỳ

Như vậy:

10.000 + 100.000 − 85.000 = 25.000 mét.

Nếu kết quả kiểm kê thực tế chỉ còn 24.500 mét, doanh nghiệp phát sinh chênh lệch 500 mét.

Lúc này, doanh nghiệp phải kiểm tra nguyên nhân, chẳng hạn nguyên liệu bị hao hụt nhưng chưa ghi nhận, xuất kho chưa cập nhật, sai đơn vị tính hoặc có nghiệp vụ điều chuyển chưa được hạch toán.

Cần lưu ý rằng đây là ví dụ cân đối kho đơn giản. Khi quyết toán hải quan, doanh nghiệp còn phải xem xét nguyên liệu đang nằm trong sản phẩm dở dang, thành phẩm, phế liệu, phế phẩm và các nghiệp vụ đặc thù khác.

8. Những sai sót thường gặp khi quyết toán hải quan

8.1. Không thống nhất mã nguyên liệu

Một loại nguyên liệu có thể được quản lý bằng nhiều mã khác nhau giữa bộ phận mua hàng, kho, sản xuất và xuất nhập khẩu.

Nếu không có bảng quy đổi, doanh nghiệp rất dễ tổng hợp trùng hoặc thiếu dữ liệu.

8.2. Định mức sản xuất không phản ánh thực tế

Doanh nghiệp sử dụng định mức ban đầu trong khi quy trình sản xuất đã thay đổi.

Điều này có thể tạo ra chênh lệch lớn giữa lượng nguyên liệu xuất kho và lượng nguyên liệu được giải trình theo sản lượng.

8.3. Không theo dõi phế liệu, phế phẩm

Phế liệu, phế phẩm phát sinh trong quá trình sản xuất cần được quản lý và xử lý đúng quy định.

Việc bán, tiêu hủy hoặc chuyển mục đích sử dụng có thể phát sinh thủ tục hải quan và nghĩa vụ thuế tương ứng.

8.4. Số liệu kế toán và kho không khớp

Đây là một trong những vấn đề cần ưu tiên xử lý.

Nguyên nhân có thể xuất phát từ việc ghi nhận chứng từ chậm, sai đơn vị tính, chưa cập nhật hàng trả lại hoặc thiếu dữ liệu sản xuất.

Doanh nghiệp cần đối chiếu thường xuyên, thay vì chỉ kiểm tra một lần vào cuối năm.

9. Cơ quan hải quan kiểm tra báo cáo quyết toán như thế nào?

Sau khi tiếp nhận báo cáo hoặc dữ liệu quản trị sản xuất, cơ quan hải quan có thể phân tích, đánh giá sự phù hợp giữa dữ liệu doanh nghiệp cung cấp với thông tin trên hệ thống hải quan.

Khi thuộc trường hợp phải kiểm tra theo quy định, cơ quan hải quan có thể kiểm tra hồ sơ, sổ kế toán, chứng từ kho, định mức và tình hình sử dụng nguyên liệu thực tế.

Các nội dung được quan tâm thường bao gồm:

  • Sự phù hợp giữa nguyên liệu nhập khẩu và sản phẩm xuất khẩu.

  • Tính chính xác của số liệu tồn kho.

  • Việc sử dụng nguyên liệu đúng mục đích.

  • Tình hình quản lý phế liệu, phế phẩm và nguyên liệu dư thừa.

  • Khả năng truy xuất dữ liệu giữa tờ khai, kế toán và sản xuất.

Nếu phát hiện nguyên liệu nhập khẩu miễn thuế không được sử dụng đúng điều kiện, doanh nghiệp có thể phát sinh nghĩa vụ thuế và bị xử lý theo quy định.

10. Doanh nghiệp có được sửa báo cáo quyết toán đã nộp không?

Doanh nghiệp có thể sửa đổi, bổ sung báo cáo quyết toán khi phát hiện sai sót, nhưng cần tuân thủ điều kiện và thời hạn áp dụng.

Theo quy định tại Điều 60 được sửa đổi bởi Thông tư 121/2025/TT-BTC, doanh nghiệp cần thực hiện việc sửa đổi, bổ sung theo quy trình tương ứng, đồng thời lưu giữ hồ sơ giải trình và chứng từ chứng minh nội dung điều chỉnh.

Cổng Báo Chính Phủ+1

Doanh nghiệp không nên tự ý thay đổi số liệu đã báo cáo mà không kiểm tra ảnh hưởng đến dữ liệu kế toán, tờ khai xuất nhập khẩu và nghĩa vụ thuế.

Khi phát hiện sai sót, cần lập bảng đối chiếu giữa dữ liệu ban đầu và dữ liệu điều chỉnh, xác định nguyên nhân, sau đó thực hiện thủ tục phù hợp.

11. Giải pháp giúp doanh nghiệp quyết toán hải quan chính xác

Để hạn chế rủi ro, doanh nghiệp nên xây dựng quy trình quản lý dữ liệu thống nhất giữa các bộ phận.

Trước hết, cần chuẩn hóa mã nguyên liệu và mã thành phẩm trên hệ thống quản trị. Mỗi mã phải có thông tin rõ ràng về đơn vị tính, nguồn nhập và loại hình hải quan.

Tiếp theo, cần thực hiện đối chiếu nhập – xuất – tồn định kỳ hàng tháng hoặc hàng quý. Việc phát hiện sai lệch sớm giúp doanh nghiệp có đủ thời gian kiểm tra chứng từ và xử lý nguyên nhân.

Đối với doanh nghiệp có nhiều nhà máy hoặc kho hàng, nên sử dụng phần mềm quản lý kho, ERP hoặc hệ thống quản trị sản xuất có khả năng truy xuất dữ liệu theo từng lệnh sản xuất.

Đặc biệt, bộ phận xuất nhập khẩu cần phối hợp chặt chẽ với kế toán và sản xuất để bảo đảm dữ liệu tờ khai hải quan phù hợp với hoạt động thực tế.

12. Unicorn Logistics – Đồng hành cùng doanh nghiệp trong thủ tục hải quan

Quyết toán hải quan đối với doanh nghiệp gia công, sản xuất xuất khẩu là nghiệp vụ phức tạp, liên quan trực tiếp đến quản lý nguyên liệu, sản xuất, kế toán và chính sách thuế.

Việc lập báo cáo chính xác không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ quy định mà còn góp phần kiểm soát tồn kho, phát hiện thất thoát và nâng cao hiệu quả quản trị.

Unicorn Logistics đồng hành cùng doanh nghiệp trong hoạt động xuất nhập khẩu, tư vấn thủ tục hải quan, chuẩn bị chứng từ và phối hợp xử lý các vấn đề phát sinh trong quá trình giao nhận hàng hóa.

Với định hướng cung cấp giải pháp logistics chuyên nghiệp, Unicorn Logistics hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu quy trình xuất nhập khẩu, giảm thiểu rủi ro chứng từ và nâng cao hiệu quả vận hành chuỗi cung ứng.

Doanh nghiệp có nhu cầu tìm hiểu về thủ tục hải quan, quản lý chứng từ nhập khẩu nguyên liệu hoặc vận chuyển hàng hóa quốc tế có thể liên hệ Unicorn Logistics để được tư vấn giải pháp phù hợp.