Trong hoạt động xuất nhập khẩu, trị giá hải quan là một trong những yếu tố quan trọng quyết định số thuế doanh nghiệp phải nộp khi làm thủ tục thông quan hàng hóa. Tuy nhiên, không phải mọi mức giá doanh nghiệp khai báo đều được cơ quan hải quan chấp nhận ngay. Trong một số trường hợp, cơ quan hải quan có thể nghi vấn về tính chính xác của trị giá khai báo và yêu cầu doanh nghiệp tham vấn để làm rõ.

Tham vấn trị giá hải quan là một nghiệp vụ chuyên sâu, đòi hỏi doanh nghiệp phải hiểu rõ quy định pháp luật, chuẩn bị đầy đủ chứng từ và có khả năng giải trình hợp lý về mức giá giao dịch.

Nếu không chuẩn bị tốt, doanh nghiệp có thể đối mặt với nguy cơ bị bác bỏ trị giá khai báo, xác định lại trị giá tính thuế, phát sinh nghĩa vụ thuế bổ sung và kéo dài thời gian xử lý lô hàng.

Bài viết dưới đây của Unicorn Logistics sẽ hướng dẫn chi tiết về thủ tục tham vấn trị giá hải quan, từ điều kiện phát sinh, hồ sơ cần chuẩn bị, quy trình thực hiện đến kinh nghiệm giải trình giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro.

1. Tham vấn trị giá hải quan là gì?

Tham vấn trị giá hải quan là quá trình cơ quan hải quan trao đổi, yêu cầu người khai hải quan cung cấp thông tin, chứng từ và giải thích những vấn đề liên quan đến trị giá hàng hóa đã khai báo.

Mục đích của hoạt động này là kiểm tra tính trung thực, chính xác của trị giá khai báo và xác định liệu mức giá đó có đáp ứng điều kiện áp dụng phương pháp xác định trị giá hải quan theo quy định hay không.

Đối với hàng hóa nhập khẩu, trị giá hải quan thông thường được xác định trước tiên theo phương pháp trị giá giao dịch, tức là giá thực tế đã thanh toán hoặc sẽ phải thanh toán cho hàng hóa khi bán để xuất khẩu vào Việt Nam, sau khi thực hiện các khoản điều chỉnh theo quy định.

Tuy nhiên, khi có dấu hiệu nghi vấn về mức giá, cơ quan hải quan có thể tiến hành kiểm tra và tham vấn trước khi đưa ra kết luận.

Cần lưu ý rằng giá nhập khẩu thấp không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp khai báo sai. Giá hàng hóa có thể thay đổi do số lượng đặt hàng, chính sách chiết khấu, thời điểm giao dịch, chất lượng sản phẩm hoặc điều kiện thương mại giữa các bên.

Điều quan trọng là doanh nghiệp phải có chứng từ phù hợp để chứng minh tính hợp lý của mức giá đã khai báo.

2. Những trường hợp doanh nghiệp có thể bị tham vấn trị giá hải quan

Không phải mọi tờ khai nhập khẩu đều phải thực hiện tham vấn. Hoạt động này thường phát sinh khi cơ quan hải quan xác định có nghi vấn về trị giá khai báo theo các tiêu chí kiểm tra và quản lý rủi ro.

2.1. Giá nhập khẩu thấp bất thường

Một trong những tình huống thường gặp là giá khai báo của doanh nghiệp thấp đáng kể so với thông tin giá của hàng hóa giống hệt hoặc tương tự mà cơ quan hải quan có cơ sở đối chiếu.

Ví dụ, doanh nghiệp nhập khẩu một lô thiết bị công nghiệp với giá 120 USD/sản phẩm, trong khi thông tin tham chiếu về một số giao dịch tương tự ở mức 170–190 USD/sản phẩm.

Sự chênh lệch này có thể khiến cơ quan hải quan yêu cầu làm rõ.

Tuy nhiên, thông tin giá tham chiếu không đương nhiên là trị giá tính thuế bắt buộc. Việc xác định trị giá vẫn phải tuân thủ các phương pháp và điều kiện pháp luật quy định.

2.2. Mối quan hệ đặc biệt giữa người mua và người bán

Khi doanh nghiệp nhập khẩu hàng hóa từ công ty mẹ, công ty con hoặc các bên có quan hệ đặc biệt, cơ quan hải quan có thể xem xét liệu mối quan hệ đó có ảnh hưởng đến giá giao dịch hay không.

Doanh nghiệp cần chứng minh giá mua được xác định trên cơ sở thương mại hợp lý và đáp ứng điều kiện áp dụng phương pháp trị giá giao dịch.

2.3. Thông tin trên chứng từ không thống nhất

Một số tình huống có thể phát sinh nghi vấn gồm:

  • Giá trên hóa đơn thương mại không phù hợp với hợp đồng hoặc chứng từ thanh toán.

  • Điều kiện giao hàng trên chứng từ chưa thống nhất.

  • Các khoản chiết khấu chưa được thể hiện hoặc giải thích rõ.

  • Chi phí vận tải, bảo hiểm hoặc các khoản điều chỉnh trị giá chưa được khai báo phù hợp.

  • Thông tin về số lượng, chủng loại, quy cách hàng hóa có sự khác biệt giữa các chứng từ.

2.4. Hàng hóa có giá phụ thuộc vào điều kiện giao dịch đặc biệt

Một số giao dịch có giá ưu đãi do mua số lượng lớn, hàng tồn kho, hàng cuối mùa, sản phẩm đã qua sử dụng hoặc hàng có đặc điểm kỹ thuật riêng.

Đây đều có thể là những giao dịch hợp pháp. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần chuẩn bị bằng chứng thể hiện nguyên nhân dẫn đến mức giá khác biệt.

3. Căn cứ pháp lý về tham vấn trị giá hải quan

Doanh nghiệp cần nắm rõ hệ thống văn bản pháp luật điều chỉnh hoạt động xác định và tham vấn trị giá hải quan tại Việt Nam.

Các văn bản quan trọng bao gồm:

  • Luật Hải quan năm 2014: Quy định những nguyên tắc cơ bản về khai báo, kiểm tra và xác định trị giá hải quan.

  • Nghị định 08/2015/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung, trong đó có Nghị định 167/2025/NĐ-CP: Quy định về kiểm tra, xác định trị giá hải quan.

  • Thông tư 39/2015/TT-BTC, được sửa đổi bởi Thông tư 60/2019/TT-BTC: Hướng dẫn các phương pháp xác định trị giá hải quan.

  • Thông tư 38/2015/TT-BTC, cùng các văn bản sửa đổi, đặc biệt là Thông tư 121/2025/TT-BTC: Quy định về thủ tục kiểm tra trị giá, tham vấn và xử lý kết quả tham vấn.

Theo quy định cập nhật, khi có nghi vấn về trị giá khai báo, cơ quan hải quan thông báo cơ sở nghi vấn, mức giá và phương pháp dự kiến xác định để người khai hải quan thực hiện tham vấn, làm rõ trị giá giao dịch.

Việc nắm rõ các quy định này giúp doanh nghiệp chủ động bảo vệ quyền lợi hợp pháp, đồng thời hạn chế những sai sót trong quá trình thực hiện thủ tục.

Thủ tục tham vấn trị giá hải quan từ A–Z

4. Hồ sơ tham vấn trị giá hải quan gồm những gì?

Hồ sơ là yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả của quá trình tham vấn. Doanh nghiệp cần chuẩn bị chứng từ có tính thống nhất, phản ánh đúng bản chất giao dịch và giải thích được những điểm cơ quan hải quan đang nghi vấn.

4.1. Nhóm chứng từ thương mại

Đây là nhóm tài liệu cơ bản, thường bao gồm:

Chứng từ

Mục đích

Hợp đồng ngoại thương (Sales Contract)

Chứng minh thỏa thuận mua bán và điều kiện giao dịch

Hóa đơn thương mại (Commercial Invoice)

Xác định giá bán, số lượng và tổng trị giá

Phiếu đóng gói (Packing List)

Đối chiếu quy cách, số lượng hàng hóa

Vận đơn (Bill of Lading/Air Waybill)

Chứng minh thông tin vận chuyển

Chứng từ thanh toán

Chứng minh số tiền thực tế thanh toán

Chứng từ bảo hiểm, vận tải

Xác định các khoản chi phí liên quan

Tùy từng phương pháp xác định trị giá và đặc điểm giao dịch, cơ quan hải quan có thể yêu cầu thêm tài liệu phù hợp.

4.2. Nhóm chứng từ chứng minh giá giao dịch

Ngoài các chứng từ thương mại, doanh nghiệp nên chuẩn bị:

  • Báo giá của nhà cung cấp.

  • Đơn đặt hàng và xác nhận đơn hàng.

  • Email trao đổi về giá bán và điều kiện thanh toán.

  • Chính sách chiết khấu, giảm giá.

  • Tài liệu thể hiện số lượng mua và mức giá áp dụng.

  • Hợp đồng nguyên tắc hoặc thỏa thuận thương mại dài hạn.

  • Chứng từ kế toán liên quan đến giao dịch.

Ví dụ, nếu doanh nghiệp được giảm giá 20% vì đặt mua 5.000 sản phẩm thay vì 500 sản phẩm, cần có tài liệu chứng minh chính sách giá theo số lượng hoặc quá trình thương lượng dẫn đến mức chiết khấu.

Theo quy định về hồ sơ tham vấn được sửa đổi năm 2025, hồ sơ có thể bao gồm cả thư tín thương mại, chứng từ kế toán và những tài liệu khác chứng minh trị giá hàng hóa.

4.3. Kiểm tra tính thống nhất của hồ sơ

Trước khi nộp, doanh nghiệp cần đối chiếu ít nhất bốn yếu tố: tên hàng, số lượng, đơn giá và điều kiện giao hàng.

Đặc biệt, cần kiểm tra việc khai báo theo các điều kiện Incoterms như FOB, CIF, CFR hoặc EXW.

Một giao dịch có giá FOB không thể so sánh trực tiếp với giao dịch CIF nếu chưa điều chỉnh phù hợp các khoản chi phí vận tải và bảo hiểm.

Đây là điểm quan trọng vì sự khác biệt về điều kiện giao hàng có thể tạo ra chênh lệch đáng kể về trị giá.

5. Quy trình tham vấn trị giá hải quan từ A–Z

Quy trình tham vấn có thể được triển khai qua những bước nghiệp vụ sau:

  1. Bước 1: Cơ quan hải quan phát hiện nghi vấn

    Trong quá trình kiểm tra hồ sơ, cơ quan hải quan đánh giá trị giá khai báo dựa trên chứng từ, thông tin quản lý rủi ro và dữ liệu liên quan.

    Nếu phát sinh nghi vấn, cơ quan hải quan thông báo cơ sở nghi vấn cùng mức giá, phương pháp dự kiến xác định theo quy định.

  2. Bước 2: Doanh nghiệp chuẩn bị hồ sơ giải trình

    Doanh nghiệp xác định chính xác vấn đề đang bị nghi vấn, tập hợp chứng từ và xây dựng nội dung giải trình.

    Không nên chỉ nộp lại hóa đơn và hợp đồng. Hồ sơ cần chứng minh được quá trình hình thành giá giao dịch.

  3. Bước 3: Tiến hành tham vấn

    Theo quy định tại Thông tư 121/2025/TT-BTC, tham vấn có thể thực hiện trực tiếp hoặc gián tiếp.

    Người khai hải quan được đánh giá mức tuân thủ cao trở lên có thể lựa chọn hình thức phù hợp theo quy định; các trường hợp khác thực hiện tham vấn trực tiếp.

    Với hình thức trực tiếp, người đại diện hợp pháp hoặc người được ủy quyền tham gia làm việc, trả lời câu hỏi và cung cấp chứng từ. Với hình thức gián tiếp, việc trao đổi và giải trình được thực hiện qua hệ thống theo quy định.

  4. Bước 4: Ghi nhận nội dung và kết quả tham vấn

    Đối với tham vấn trực tiếp, cơ quan hải quan lập biên bản ghi nhận nội dung hỏi đáp, tài liệu bổ sung và kết luận.

    Đối với tham vấn gián tiếp, cơ quan hải quan thông báo kết quả qua hệ thống.

    Doanh nghiệp cần kiểm tra kỹ nội dung được ghi nhận, đặc biệt là mức giá, phương pháp xác định và những vấn đề chưa thống nhất.

  5. Bước 5: Xử lý kết quả và hoàn tất thủ tục

    Căn cứ kết quả tham vấn, cơ quan hải quan có thể chấp nhận trị giá khai báo hoặc bác bỏ trị giá khai báo khi có đủ cơ sở.

    Nếu phải khai bổ sung, doanh nghiệp cần thực hiện đúng thời hạn và xử lý nghĩa vụ thuế phát sinh theo quy định.

Lưu ý về thời hạn: Theo quy định được sửa đổi tại Thông tư 121/2025/TT-BTC, thời gian tiến hành tham vấn và xử lý kết quả tham vấn tối đa là 30 ngày kể từ ngày giải phóng hàng hóa hoặc ngày đưa hàng hóa về bảo quản. Trường hợp phải khai bổ sung theo Thông báo trị giá hải quan, thời hạn thông thường tối đa là 5 ngày làm việc kể từ ngày ban hành thông báo, đồng thời phải đáp ứng các điều kiện thời hạn liên quan.

6. Cách giải trình trị giá hải quan hiệu quả

Một bộ hồ sơ đầy đủ chưa chắc đã đủ sức thuyết phục nếu doanh nghiệp không giải thích rõ được nguyên nhân hình thành giá.

6.1. Giải trình dựa trên giao dịch thực tế

Doanh nghiệp cần chứng minh mức giá khai báo là giá thực tế đã thanh toán hoặc sẽ phải thanh toán, phù hợp với điều kiện áp dụng phương pháp trị giá giao dịch.

Ví dụ, doanh nghiệp nhập khẩu 2.000 bộ linh kiện điện tử với đơn giá 45 USD/bộ.

Trong khi đó, mức giá của một số giao dịch khác là 60 USD/bộ.

Doanh nghiệp có thể giải trình rằng nhà cung cấp áp dụng chính sách giảm giá vì đơn hàng lớn, đồng thời xuất trình báo giá theo số lượng, đơn đặt hàng, hóa đơn và chứng từ thanh toán.

Điểm quan trọng không phải là khẳng định giá thấp vì được ưu đãi, mà phải chứng minh được ưu đãi đó thực sự tồn tại trong giao dịch.

6.2. Làm rõ sự khác biệt giữa hàng hóa

Hai sản phẩm có tên thương mại tương tự chưa chắc có cùng giá trị.

Sự khác biệt có thể nằm ở:

  • Model, phiên bản hoặc năm sản xuất.

  • Chất liệu và tiêu chuẩn kỹ thuật.

  • Công suất, tính năng và cấu hình.

  • Thương hiệu hoặc xuất xứ.

  • Tình trạng hàng mới, hàng đã qua sử dụng.

  • Điều kiện bảo hành và dịch vụ đi kèm.

Doanh nghiệp nên cung cấp catalogue, thông số kỹ thuật và tài liệu nhà sản xuất để chứng minh những khác biệt có ảnh hưởng đến giá.

6.3. Giải thích các khoản chi phí điều chỉnh

Nếu có chênh lệch giữa giá hóa đơn và trị giá hải quan, cần lập bảng đối chiếu các khoản điều chỉnh.

Ví dụ, một lô hàng có giá FOB là 20.000 USD, chi phí vận chuyển quốc tế là 1.500 USD và bảo hiểm là 100 USD.

Trong giả định các khoản chi phí này phải cộng vào trị giá hải quan và không có điều chỉnh khác, trị giá sau điều chỉnh là 21.600 USD.

Doanh nghiệp cần trình bày rõ căn cứ của từng khoản, tránh nhầm lẫn giữa giá mua hàng và trị giá tính thuế.

7. Kết quả tham vấn trị giá hải quan và hướng xử lý

Sau quá trình tham vấn, doanh nghiệp có thể gặp những kết quả khác nhau.

Trường hợp 1: Chưa đủ cơ sở bác bỏ trị giá khai báo

Cơ quan hải quan ban hành thông báo và thực hiện thông quan theo trị giá doanh nghiệp đã khai báo.

Đây là kết quả thuận lợi khi hồ sơ và nội dung giải trình phù hợp với quy định.

Trường hợp 2: Doanh nghiệp đồng ý với mức giá, phương pháp dự kiến xác định

Doanh nghiệp thực hiện khai bổ sung theo thông báo và hoàn thành nghĩa vụ thuế tương ứng.

Trường hợp 3: Cơ quan hải quan có đủ cơ sở bác bỏ trị giá khai báo

Cơ quan hải quan thông báo căn cứ bác bỏ, phương pháp và mức trị giá xác định.

Nếu doanh nghiệp không thực hiện khai bổ sung đúng quy định, cơ quan hải quan có thể tiến hành ấn định thuế và xử lý vi phạm nếu có.

Doanh nghiệp không đồng ý với quyết định có quyền sử dụng các cơ chế khiếu nại hoặc khởi kiện theo quy định pháp luật.

8. Những sai lầm thường gặp khi tham vấn trị giá hải quan

Trong thực tế, một số doanh nghiệp gặp khó khăn không phải vì giá giao dịch không hợp lý, mà do thiếu sự chuẩn bị.

Thứ nhất, không lưu trữ đầy đủ email thương mại. Những trao đổi về báo giá, chiết khấu và điều kiện mua hàng có thể là chứng cứ quan trọng.

Thứ hai, chứng từ thanh toán không khớp với hóa đơn. Nếu thanh toán nhiều đợt, bù trừ công nợ hoặc thanh toán cho nhiều đơn hàng, cần có bảng đối chiếu và tài liệu giải thích.

Thứ ba, giải trình thiếu nhất quán. Nội dung trả lời phải phù hợp với hợp đồng, hóa đơn, chứng từ vận tải và hồ sơ kế toán.

Thứ tư, cử người tham vấn không nắm rõ giao dịch. Người tham gia cần hiểu quá trình đàm phán, chính sách giá, đặc điểm hàng hóa và các khoản thanh toán.

Thứ năm, không chú ý thời hạn. Việc chậm cung cấp chứng từ, chậm phản hồi hoặc không tham gia tham vấn mà không có lý do chính đáng có thể gây bất lợi cho doanh nghiệp.

9. Có thể tham vấn một lần và sử dụng kết quả cho nhiều lô hàng không?

Đây là vấn đề đáng quan tâm đối với các doanh nghiệp thường xuyên nhập khẩu cùng một loại hàng hóa từ một nhà cung cấp.

Theo quy định tại Thông tư 121/2025/TT-BTC, có cơ chế tham vấn một lần, sử dụng kết quả tham vấn nhiều lần đối với trường hợp đáp ứng điều kiện.

Người khai hải quan có thể đề nghị áp dụng cơ chế này. Cơ quan hải quan xem xét điều kiện, trong đó có mức độ tuân thủ của doanh nghiệp.

Kết quả tham vấn một lần, sử dụng nhiều lần có hiệu lực 6 tháng kể từ ngày ban hành Thông báo trị giá hải quan, với điều kiện đáp ứng quy định áp dụng và không thuộc trường hợp bị hủy kết quả.

Cơ chế này có thể giúp doanh nghiệp giảm thời gian xử lý các lô hàng tiếp theo, đặc biệt khi giao dịch có tính ổn định về nhà cung cấp, hàng hóa và điều kiện thương mại.

Tuy nhiên, doanh nghiệp không nên hiểu rằng một kết quả tham vấn có thể áp dụng cho mọi lô hàng mà không cần kiểm tra điều kiện cụ thể.

10. Doanh nghiệp nên làm gì để hạn chế rủi ro tham vấn trị giá?

Để giảm nguy cơ phát sinh tranh chấp về trị giá hải quan, doanh nghiệp nên chủ động kiểm soát hồ sơ ngay từ giai đoạn đàm phán hợp đồng.

Trước hết, cần xây dựng quy trình lưu trữ đầy đủ báo giá, hợp đồng, đơn đặt hàng, chứng từ thanh toán và các thỏa thuận điều chỉnh giá.

Tiếp theo, bộ phận mua hàng, kế toán và xuất nhập khẩu cần thống nhất thông tin trước khi mở tờ khai.

Đối với những lô hàng có mức giá thấp đáng kể so với các giao dịch trước đó, doanh nghiệp nên chuẩn bị trước tài liệu giải thích nguyên nhân chênh lệch.

Ngoài ra, cần thường xuyên rà soát việc xác định trị giá theo điều kiện giao hàng, đặc biệt đối với các khoản chi phí vận chuyển, bảo hiểm, phí bản quyền và những khoản điều chỉnh khác nếu có.

Việc phối hợp với đơn vị logistics có kinh nghiệm về khai báo hải quan cũng giúp doanh nghiệp phát hiện sớm rủi ro, chuẩn bị hồ sơ hợp lý và xử lý hiệu quả khi phát sinh yêu cầu tham vấn.

11. Unicorn Logistics – Đồng hành cùng doanh nghiệp trong thủ tục hải quan

Tham vấn trị giá hải quan không đơn thuần là việc giải thích một mức giá nhập khẩu. Đây là quá trình đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức pháp luật, nghiệp vụ xuất nhập khẩu, chứng từ thương mại và khả năng phân tích giao dịch thực tế.

Một sai sót nhỏ trong hồ sơ hoặc nội dung giải trình có thể khiến doanh nghiệp mất thêm thời gian, phát sinh chi phí và ảnh hưởng đến kế hoạch giao nhận hàng hóa.

Với định hướng cung cấp các giải pháp logistics toàn diện, Unicorn Logistics đồng hành cùng doanh nghiệp trong quá trình thực hiện thủ tục xuất nhập khẩu, khai báo hải quan và phối hợp xử lý các vấn đề phát sinh liên quan đến chứng từ, trị giá hàng hóa.

Doanh nghiệp có thể liên hệ Unicorn Logistics để trao đổi về nhu cầu tư vấn thủ tục hải quan, chuẩn bị hồ sơ và tổ chức vận chuyển hàng hóa quốc tế.